Jak starego psa nauczyć nowych sztuczek?

Starego psa nowych sztuczek nie nauczysz” – słyszałeś już to wcześniej? A może sam powtarzałeś – „Czego Jaś się nie nauczy, tego Jan nie będzie umiał” albo „Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci”. Może to było ubrane w bardziej naukowy język – „to jaki jesteś i jak się teraz zachowujesz wynika z tego jaki zestaw genów posiadasz, w jakim środowisku się wychowałeś, jakie były Twoje wcześniejsze doświadczenia”?

Możesz mieć wrażenie, że dzieci są bardziej podatne na zmiany, że można wręcz lepić w nich jak w plastelinie i wyznaczać drogę ich dalszego rozwoju. Natomiast dorośli przypominają Ci raczej raz uformowane skały, w których ciężko jest już coś wyrzeźbić. Z upływem lat, możliwości wydają się być coraz bardziej ograniczone. Zastanawiasz się czasem – czy jestem w ogóle w stanie coś zmienić? Czy jestem w stanie zmienić coś w sobie? Czy jestem w stanie zmienić coś w swoim życiu?

Zaraz Ci spróbuję wyjaśnić dlaczego czasem możesz mieć wrażenie, że zmiana jest niemożliwa, dlaczego zmiana jest możliwa i jak możesz sobie ją ułatwić. Dowiesz się też, jak to jest tak naprawdę z tymi starymi psami.

Dlaczego ludzie się nie zmieniają?

Czy dorośli ludzie w ogóle się zmieniają? Jeśli zadasz to pytanie w gronie znajomych okaże się, że zdania są mocno podzielone. Osoby, które będą żywiołowo zaprzeczały możliwości zmiany w dorosłym życiu prawdopodobnie kiedyś próbowały kogoś zmienić… i im nie wyszło. Może Ty też chciałeś kogoś trochę „poprawić” i sam dobrze wiesz już jak to się kończy. Ludzie często chcą zmienić kogoś. Przeważnie pada na kogoś bliskiego – partnera lub rodzica. „Bo taka zmiana byłaby dla niej naprawdę dobra – argumentują – „Bo łatwiej wtedy mnie i wszystkim by się z nim żyło!” Wkładają w te swoje próby naprawiania i ulepszania dużo wysiłku i zaangażowania. Zazwyczaj o wiele więcej niż osoba, której ta zmiana ma dotyczyć. Robią wszystko aby pomóc takiej osobie. I nic. I wyciągają wniosek, że ludzie się nie zmieniają. Nie wiedzą, że silna potrzeba zmiany musi wychodzić od osoby, która ma się zmienić. Ludzie nie zmieniają się dla kogoś, ludzie zmieniają się dla siebie. Próbowałeś kiedyś coś u siebie zmienić? Czy było łatwo? Dlaczego zmiana kogoś innego miałaby być łatwiejsza?

Dzieci szybko się uczą i rozwijają, zmieniają się wręcz w oczach. A dorośli? Dorośli uczą się coraz wolniej, trudniej im zmienić utrwalone latami przyzwyczajenia i przekonania. Może się wydawać, że mają względnie już ukształtowaną osobowość. Jeśli natomiast widać po nich jakieś zmiany to są to zazwyczaj zmiany negatywne. Zgadzasz się z tym? Chcesz wysłać wszystkich psychologów, rehabilitantów, trenerów, terapeutów, coachów, neurobiologów… i innych specjalistów od zmiany na bezrobocie? Zakładając, że dorośli się nie zmieniają, to co tak właściwie robią ludzie wykonywający te zawody?

Ale może… tak Ci się tylko wydaje? Ludzie się zmieniają, a stare psy uczą się nowych sztuczek. Badaczki z uniwersytetu w Wiedniu przyjrzały się psom rasy Border Collie w różnym wieku. Wyniki badań (1) pokazały, że starsze psy w porównaniu do młodszych, co prawda uczyły się wolniej, potrzebowały więcej powtórzeń i zdarzało im się przenosić wcześniej wyuczone nawyki na nowe sytuacje, ale uczyły się. A jak już czegoś się nauczyły, tak samo długo to pamiętały jak młodsze psy. Jaki z tego wniosek? Skoro stare psy są w stanie nauczyć się czegoś nowego, to Ty tym bardziej :)

Dowody na to, że ludzie się zmieniają

Rozwijamy się i uczymy się przez całe życie. Badania (2) – tym razem już na ludziach – pokazują, że nasze mózgi ciągle się zmieniają. Nazwano to neuroplastycznością mózgu. Pod względem chemicznym, funkcjonalnym, strukturalnym nasz mózg jest w ciągłej przebudowie. Psychologowie są co do tego zgodni – nasza osobowość rozwija się przez całe życie. Czy może być inaczej? Wszystko wokół nas się zmienia. Z jednej strony rozwój społeczeństwa – technologiczny, medyczny, ekonomiczny… A z drugiej to, że na różnych etapach naszego życia pojawiają się nowe zadania, które wymagają od nas nowych umiejętności i sposobów radzenia sobie. Jeśli nie będziemy dostosowywać się do tych zmian będziemy mieć naprawdę duże problemy z odnalezieniem się we współczesnym świecie. Jeśli nie podejmujesz żadnych kroków w kierunku zmiany, to życie i tak zrobi to za Ciebie. Z dnia na dzień możesz się dowiedzieć, że Twój mąż chce rozwodu, albo że będziecie mieć dziecko, albo szef planuje Cię zwolnić (albo awansować), może pojawić się choroba, a może pojawić się nowa okazja, której głupio byłoby nie wykorzystać. Często jest to kryzys, którego się nie spodziewaliśmy. Często jest to wyzwanie na które nie czujemy się do końca gotowi. Chcemy, czy nie, musimy wtedy przejść zmianę. Raz wychodzi nam to lepiej, a raz gorzej. Jednak zmiana jest jedyną pewną rzeczą w życiu. Albo stajemy się przedmiotem zmiany w wyniku zewnętrznych okoliczności, albo sami aktywnie sterujemy zmianami w naszym życiu. Jak wolisz?

Dlaczego zmiana czasami jest taka trudna?

Ciężko jest Ci się przyznać przed samym sobą, że to co z pełnym przekonaniem robiłeś dotychczas nie przynosi najlepszych efektów? A czasem nawet działa na Twoją szkodę. Ludzie nie lubią stanu w którym ich przekonania i zachowania są w rozbieżności. Nikt nie lubi się mylić. Ale jaki jest sens robić ciągle coś, co nie przynosi oczekiwanych wyników? Coś trzeba zmienić. Albo swoje zachowanie, albo swoje przekonania. To czasem jest trudne, przez co możesz podważać powodzenie całego przedsięwzięcia. Ale naprawdę – bez wiary w to, że coś się da zrobić nic nie zrobisz. Może to brzmi jak banał, ale to działa jak samospełniająca się przepowiednia. Żeby wstać rano z łóżka potrzebna jest wiara w to, że jesteś w stanie to zrobić. Owszem potrzeba też trochę wytrwałości, żeby to powtarzać codziennie rano.

No, właśnie! Jak już uznasz, że coś jest możliwe, to czy masz wystarczająco cierpliwości, żeby wytrwać w działaniu żeby to osiągnąć? Większość tak ma, że lubi szybkie i łatwe nagrody. A uczenie się wymaga czasu, potrzeba dużej ilości powtórzeń, żeby opanować nową umiejętność lub wyrobić nowy nawyk. Stare przyzwyczajenia pielęgnowane przez wiele lat też nic tutaj nie ułatwiają. Dlatego wiele osób zniechęca się na samym początku. Wiele osób poddaje się też tuż przed metą. Zmiana wymaga świadomego wysiłkucierpliwości. Zmiana wymaga podjęcia konkretnych działań. Może pojawić się obawa przed nowym i nieznanym.

Zastanawiałeś się kim będziesz jak się zmienisz? Jak to wpłynie na Twoje relacje z innymi? Co jeszcze wtedy się zmieni? Dodatkowo nowe zachowania lub przekonania na początku wydają się dziwne, obce i niepasujące. Wynika to z tego, że w naturalny sposób dążysz do zachowania równowagi. Równowagi, którą sobie wypracowałeś i pielęgnowałeś do tej pory. Stare jest oswojone, przewidywalne i bezpieczne. Zmiana na jakiś czas zaburza tę równowagę i potrzeba czasu, żeby wypracować sobie nową. Daj sobie czas na to, żeby się z tym oswoić.

Jak możesz sobie ułatwić zmianę?

  • Po pierwsze i najważniejsze — to Ty musisz chcieć się zmienić i wierzyć, że to jest możliwe.
  • Najlepiej jak zaangażujesz się w pracę nad czymś bardzo konkretnym – np. na zmianie konkretnego zachowania w konkretnej sytuacji. Czasem chcielibyśmy zmienić wszystko, a to może być przytłaczające. Skup się na jednej rzeczy, a reszta dopasuje się sama. Zmiana w jednym obszarze często pociąga za sobą zmiany w innych obszarach.
  • Zaplanuj sobie to dobrze – wyznacz konkretne kroki i etapy do przejścia. Przygotuj się na wiele prób, podejść i powtórzeń.
  • Spodziewaj się chwil słabości i powrotów do starych nawyków. Zmiana może okazać się nietrwała. Będziesz musiał znaleźć sposób, żeby sobie z tym radzić.
  • Zapewnij sobie wsparcie przyjaciela albo profesjonalisty – coacha, psychologa, mentora… W zależności od tego jakie uznasz za najlepsze w Twojej sytuacji.
  • Powiedz komuś o swoich staraniach. Poczuj się zobowiązany nie tylko przed sobą, ale i przed światem, że przejdziesz zwycięsko przez proces zmiany.
  • I doceniaj się! Doceniaj małe postępy, które robisz. Nie obiecuj sobie wielkiej nagrody jak już będzie po wszystkim. Spraw raczej, żeby przyjemność sprawiało Ci samo przybliżanie się do celu.

Jakiej najważniejszej zmiany w życiu udało Ci się do tej pory dokonać?
Pochwal się w komentarzach. Niech to stanie się inspiracją dla innych.

Źródła:

(1) Wallis, L.J., Virányi, Z., Müller, C.A. i inni. (2016). Aging effects on discrimination learning, logical reasoning and memory in pet dogs. AGE 38: 6.

(2) Ortega‐Perez I., Murray K., Lledo PM (2007). The how and why of adult neurogenesis. The Journal of Molecular Histology Dec;38(6):555–62